Hiệu quả thu giữ CO₂ không phải yếu tố duy nhất quyết định tính khả thi của các dự án thu giữ, sử dụng và lưu trữ carbon (CCUS) trong ngành xi măng. Quá trình tiền xử lý khí thải, quản lý nước và xử lý nước thải cũng đặt ra những yêu cầu kỹ thuật đáng kể, ảnh hưởng đến chi phí, khả năng vận hành và việc đáp ứng các quy định môi trường.
Quá trình triển khai CCUS trong ngành xi măng đòi hỏi phải xử lý đồng bộ khí thải đầu vào và các dòng chất thải phát sinh trong quá trình thu giữ CO₂. Bên cạnh yêu cầu loại bỏ bụi và tạp chất trong khí lò nung, doanh nghiệp còn phải tính toán phương án xử lý nước theo từng công nghệ, kiểm soát các chất ô nhiễm và đáp ứng giới hạn xả thải tại địa phương. Đây là những yếu tố có thể ảnh hưởng đáng kể đến thiết kế, chi phí và khả năng vận hành ổn định của hệ thống.

Nước thải phát sinh trong quá trình xử lý khí thải là một trong những vấn đề kỹ thuật cần được tính toán khi triển khai CCUS trong ngành xi măng. (Nguồn: Cemnet)
Xử lý khí thải làm phát sinh bài toán nước thải
Khí thải từ lò nung xi măng là dòng khí đầu vào có đặc tính phức tạp đối với các hệ thống thu giữ CO₂. Thành phần khí thay đổi tùy thuộc vào nguyên liệu, cơ cấu nhiên liệu, cấu hình lò nung và các thiết bị kiểm soát phát thải hiện có. Ngoài CO₂, dòng khí còn có thể chứa bụi, oxit nitơ (NOₓ), amoniac (NH₃), oxit lưu huỳnh (SOₓ), hydro clorua (HCl), hydro florua (HF) và một lượng nhỏ kim loại.
Bên cạnh sự biến động về thành phần, khí thải lò nung còn có nhiệt độ cao và lưu lượng rất lớn. Mặc dù hệ thống xử lý khí thải hiện hữu có thể đáp ứng các yêu cầu trong giấy phép môi trường, thiết bị thu giữ CO₂ thường đòi hỏi chất lượng khí đầu vào cao hơn. Vì vậy, việc bổ sung các công đoạn làm mát, xử lý khí bằng dung dịch hấp thụ và loại bỏ tạp chất thường là yêu cầu cần thiết trước khi đưa khí vào hệ thống thu giữ carbon.
Tuy nhiên, quá trình xử lý này cũng kéo theo yêu cầu kiểm soát các chất ô nhiễm trong pha lỏng. Trong quá trình tiền xử lý, một phần chất ô nhiễm trong khí thải được tách khỏi pha khí thông qua các công đoạn xử lý ướt và chuyển vào dòng nước thải hoặc dung dịch xử lý đã qua sử dụng. Do đó, hệ thống có thể phát sinh nước thải chứa chất rắn hòa tan, clorua, sunfat, nitrat, amoni, kim loại và một số hợp chất hữu cơ ở hàm lượng vết. Thành phần và lưu lượng của các dòng thải phụ thuộc vào công nghệ xử lý và cấu hình hệ thống.
Tùy thuộc vào công nghệ thu giữ và điều kiện vận hành, các dòng chất lỏng này có thể làm gia tăng nguy cơ ăn mòn, đóng cặn và tắc nghẽn, đồng thời ảnh hưởng đến hiệu suất và độ ổn định của thiết bị. Đặc biệt, tại những khu vực khan hiếm nước, nơi có quy định nghiêm ngặt về giới hạn xả thải hoặc yêu cầu không xả thải lỏng, công đoạn xử lý nước có thể trở thành một yếu tố quan trọng chi phối phương án thiết kế và tính khả thi của dự án.
Một trong những hướng tiếp cận là thiết kế hệ thống xử lý theo nhiều giai đoạn, phân tách nước thải theo mức độ ô nhiễm. Những chất ô nhiễm có nồng độ cao được thu gom vào các dòng nước thải có lưu lượng nhỏ hơn để thuận lợi cho việc xử lý chuyên biệt, trong khi phần nước thu được từ quá trình ngưng tụ hơi nước trong dòng khí, có mức độ ô nhiễm thấp hơn, được thu gom và xử lý riêng.
Cụ thể, công đoạn xử lý khí bằng dung dịch axit có thể được sử dụng để loại bỏ amoniac và HCl. Giai đoạn tiếp theo xử lý SO₂ và có thể tạo ra thạch cao. Ở công đoạn ngưng tụ cuối cùng, lượng nước thu được có thể được xử lý bằng phương pháp lọc và thẩm thấu ngược để tái sử dụng hoặc xả thải nếu đáp ứng các quy định hiện hành.
Việc đưa các dòng thải cô đặc trở lại nhà máy xi măng cũng có thể giúp giảm nhu cầu xử lý và thải bỏ bên ngoài. Tuy nhiên, phương án này chỉ có thể xem xét khi xác định được cơ chế phân hủy hoặc cố định các chất ô nhiễm, đồng thời kiểm soát ảnh hưởng đến quá trình sản xuất và môi trường.
Lựa chọn công nghệ và yêu cầu quản lý nước
Nhu cầu nước và đặc tính nước thải có sự khác biệt giữa các công nghệ thu giữ CO₂. Với hệ thống hấp thụ bằng dung môi amin, lượng nước thu được từ quá trình ngưng tụ hơi nước trong dòng khí thường ở mức vừa phải. Tuy nhiên, quá trình vận hành có thể phát sinh nước thải từ công đoạn rửa bằng axit và thiết bị tái sinh dung môi, trong đó chứa các sản phẩm phân hủy của dung môi.
Trong khi đó, công nghệ hấp phụ biến thiên áp suất (PSA) và thu giữ CO₂ bằng phương pháp đông lạnh đòi hỏi khí đầu vào phải được làm khô ở mức cao. Các hệ thống này thường thu hồi lượng nước từ quá trình ngưng tụ hơi nước lớn hơn, đồng thời có thể phát sinh nước thải chứa nitrat. Đây là thành phần cần được quan tâm do có thể tạo ra tải lượng ô nhiễm đáng kể trong một số cấu hình công nghệ.
Phần lớn NOₓ trong khí thải lò nung tồn tại dưới dạng NO, hợp chất có khả năng hòa tan trong nước thấp. Tuy nhiên, trong một số cấu hình công nghệ PSA hoặc thu giữ CO₂ bằng phương pháp đông lạnh, quá trình nén khí có thể làm tăng mức độ oxy hóa NO thành NO₂. Khi tiếp xúc với nước trong quá trình xử lý khí bằng phương pháp hấp thụ, NO₂ có thể hình thành các hợp chất nitrat.
Theo tài liệu kỹ thuật, tải lượng nitrat trong một số trường hợp có thể vượt 100 kg/giờ. Đây là mức phát sinh đáng chú ý, đòi hỏi phải có phương án thu gom và xử lý phù hợp. Các hướng xử lý được đề cập gồm đưa dòng chứa nitrat trở lại lò nung, thu hồi axit nitric hoặc chuyển hóa thành các muối nitrat.
Những khác biệt này cho thấy không thể áp dụng một phương án quản lý nước chung cho tất cả các dự án CCUS. Việc lựa chọn công nghệ thu giữ CO₂ cần đi kèm đánh giá về lượng nước thu hồi từ quá trình ngưng tụ hơi nước trong dòng khí, thành phần nước thải và khả năng xử lý các chất ô nhiễm phát sinh ở từng công đoạn.
Vì vậy, việc khảo sát và phânF tích thành phần khí thải cần được thực hiện từ giai đoạn đầu của dự án. Doanh nghiệp cần đồng thời xác định lưu lượng, đặc tính nước thải, yêu cầu xả thải tại địa phương và khả năng tái sử dụng nước. Trên cơ sở đó, hệ thống làm sạch khí và xử lý nước thải cần được tối ưu như những bộ phận liên kết trong cùng một hệ thống công nghệ.
Giải quyết sớm các yêu cầu này có thể giúp hạn chế chi phí phát sinh, đơn giản hóa quá trình thực hiện thủ tục môi trường và nâng cao độ ổn định khi tích hợp CCUS vào dây chuyền sản xuất xi măng. Như vậy, tính khả thi của các dự án thu giữ carbon không chỉ phụ thuộc vào lượng CO₂ có thể thu giữ mà còn đòi hỏi khả năng kiểm soát đồng bộ khí thải, nước và các dòng chất thải phát sinh trong quá trình vận hành.
Nguồn tham khảo: Gas and effluent treatment: hidden challenges in cement CCUS, International Cement Review.
Cem.Info



