Tận dụng tro, xỉ nhiệt điện thúc đẩy kinh tế tuần hoàn và phát triển bền vững cho ngành xi măng

Ngành xi măng Việt Nam đang đứng trước yêu cầu ngày càng cao về giảm phát thải khí nhà kính và sử dụng hiệu quả tài nguyên khoáng sản. Trong bối cảnh đó, việc tận dụng tro, xỉ nhiệt điện làm phụ gia và nguyên liệu cho sản xuất xi măng và các sản phẩm vật liệu xây dựng góp phần giảm áp lực môi trường, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn và phát triển bền vững trong ngành.

Thực tế cho thấy, sản xuất xi măng là một hoạt động công nghiệp tiêu thụ nhiều tài nguyên thiên nhiên và phát thải khí nhà kính. Trước yêu cầu chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng kinh tế tuần hoàn và phát triển bền vững, việc sử dụng tro, xỉ nhiệt điện làm nguyên liệu thay thế đang được xem là một giải pháp quan trọng. Trong những năm gần đây, tro, xỉ từ các nhà máy nhiệt điện than, vốn trước đây chủ yếu được xử lý theo hướng chôn lấp, đã từng bước được đưa vào sử dụng trong lĩnh vực xi măng và vật liệu xây dựng với quy mô ngày càng lớn.

Theo số liệu tổng hợp, mỗi năm các nhà máy nhiệt điện than trên cả nước phát sinh hàng chục triệu tấn tro, xỉ. Nhờ sự hoàn thiện dần của hệ thống cơ chế, chính sách cùng các tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật, lượng tro, xỉ được tiêu thụ đã tăng mạnh qua các năm. Đến nay, tổng khối lượng tro, xỉ nhiệt điện được tiêu thụ lũy kế trên cả nước đã vượt 100 triệu tấn, trong đó phần lớn được sử dụng cho sản xuất xi măng, bê tông, gạch không nung và vật liệu san lấp. Việc tiêu thụ ổn định nguồn vật liệu này không chỉ giúp giảm áp lực cho các bãi chứa mà còn hạn chế nguy cơ ô nhiễm môi trường đất, nước và không khí.

Đối với lĩnh vực xi măng, tro bay và xỉ đáy lò được đánh giá là những phụ gia khoáng có nhiều ưu điểm. Tro bay giúp cải thiện độ mịn, cường độ và khả năng chống thấm của sản phẩm xi măng và bê tông, đồng thời thay thế một phần tài nguyên khoáng sản không tái tạo như đá vôi và cát tự nhiên. Trong bối cảnh nguồn cát ngày càng khan hiếm tại nhiều địa phương, đặc biệt ở khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, việc sử dụng tro, xỉ nhiệt điện đang trở thành một giải pháp được nhiều doanh nghiệp quan tâm, với điều kiện đáp ứng đầy đủ các yêu cầu về hợp chuẩn và hợp quy.

Nhiều doanh nghiệp trong ngành xi măng đã chủ động triển khai các giải pháp tận dụng tro, xỉ vào sản xuất. Tổng Công ty Xi măng Việt Nam từ năm 2018 đã xây dựng và thực hiện Chiến lược phát triển bền vững và sản xuất xanh, trong đó xác định việc tăng cường sử dụng tro, xỉ nhiệt điện là một trong những nội dung quan trọng. Hiện nay, tỷ lệ sử dụng tro, xỉ làm phụ gia tại các đơn vị thành viên của VICEM duy trì ở mức bình quân trên 12%, tương ứng khoảng 2,3 - 2,7 triệu tấn/năm. Việc sử dụng tro, xỉ với khối lượng lớn đã góp phần giảm khai thác tài nguyên thiên nhiên, kéo dài tuổi thọ các mỏ nguyên liệu và giảm chi phí đầu vào cho sản xuất.

Bên cạnh VICEM, một số doanh nghiệp xi măng và vật liệu xây dựng khác cũng đang khai thác hiệu quả nguồn tro, xỉ nhiệt điện. Tại Công ty CP Xi măng FICO - YTL, tro bay và xỉ được sử dụng để phát triển dòng sản phẩm xi măng phát thải thấp. Riêng trong năm 2025, doanh nghiệp này đã tái sử dụng hơn 364.000 tấn tro bay và xỉ, qua đó góp phần giảm đáng kể lượng phát thải khí carbon so với xi măng truyền thống. Ở một hướng tiếp cận khác, Công ty CP Sông Đà Cao Cường đã làm chủ công nghệ xử lý tro, xỉ để sản xuất vữa khô trộn sẵn, bê tông khí chưng áp và tấm bê tông nhẹ, đáp ứng tiêu chuẩn trong nước và từng bước hướng tới thị trường xuất khẩu.

Song song với nỗ lực của doanh nghiệp, việc hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật được xem là yếu tố then chốt tạo cơ sở cho việc mở rộng sử dụng tro, xỉ trong lĩnh vực xi măng và vật liệu xây dựng. Thời gian qua, Bộ Xây dựng đã ban hành và hoàn thiện hệ thống văn bản kỹ thuật liên quan, trong đó gồm 26 tiêu chuẩn, 1 quy chuẩn kỹ thuật quốc gia, 8 chỉ dẫn kỹ thuật và 3 định mức kinh tế kỹ thuật về sử dụng tro, xỉ nhiệt điện trong sản xuất xi măng, bê tông, vật liệu không nung, san lấp và nền đường. Hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn này đã tạo hành lang pháp lý quan trọng, giúp tro, xỉ được công nhận là vật liệu hợp pháp trong hồ sơ thiết kế và thi công công trình, đồng thời góp phần thúc đẩy thị trường tiêu thụ tro, xỉ phát triển theo hướng ổn định và bền vững.

Bên cạnh đó, các nghiên cứu chuyên ngành trong lĩnh vực vật liệu xây dựng cũng cho thấy tiềm năng mở rộng ứng dụng của tro, xỉ nhiệt điện. Một số kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng tro, xỉ có thể được sử dụng làm nguyên liệu sản xuất gạch lát vỉa hè và một số sản phẩm không nung khác, góp phần đa dạng hóa đầu ra và nâng cao giá trị sử dụng của nguồn vật liệu này.

Mặc dù đạt được nhiều kết quả tích cực, việc sử dụng tro, xỉ trong ngành xi măng vẫn còn đối mặt với một số khó khăn. Hệ thống tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật cho một số ứng dụng cụ thể cần tiếp tục hoàn thiện; chi phí vận chuyển còn cao đối với các dự án ở xa nguồn phát sinh; đồng thời, tâm lý thận trọng của một số chủ đầu tư và địa phương vẫn ảnh hưởng đến việc mở rộng ứng dụng tro, xỉ trong các công trình xây dựng và hạ tầng.

Theo đánh giá của các chuyên gia trong ngành, để tro, xỉ thực sự trở thành nguồn nguyên liệu ổn định và bền vững cho ngành xi măng và lĩnh vực vật liệu xây dựng, cần tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý, thống nhất các tiêu chuẩn kỹ thuật và có cơ chế khuyến khích phù hợp. Việc ưu tiên sử dụng tro, xỉ trong các dự án đầu tư công, cùng với hỗ trợ về chi phí vận chuyển và thủ tục môi trường, sẽ tạo điều kiện thuận lợi hơn cho doanh nghiệp mở rộng quy mô sử dụng.

Trong bối cảnh chuyển dịch sang nền kinh tế carbon thấp, việc tận dụng tro, xỉ nhiệt điện làm nguyên liệu đầu vào đang góp phần định hình mô hình sản xuất tuần hoàn cho ngành xi măng và lĩnh vực vật liệu xây dựng. Đây là hướng đi vừa mang tính thực tiễn trong việc giảm áp lực môi trường, vừa có ý nghĩa lâu dài đối với mục tiêu phát triển bền vững và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Cem.Info